Sanayiden tarıma, sağlıktan turizme, eğitimden kültür sanata kadar geniş bir alanda hakimiyetini pekiştirmeye başlayan yapay zeka uygulamaları sadece Türkiye’de değil dünya genelinde de tartışmaları beraberinde getirdi. Bugün milyonlarca insan yapay zeka uygulamalarına danışarak iş süreçlerini geliştirirken yapay zekanın verdiği cevaplar da bu tartışmaların ana konularından olmaya başladı.
Yapay zeka ekonomik alanda etki alanını genişletmeye devam ediyor. En küçük yatırımcı dahi yatırım yapmadan evvel yapay zekaya başvurarak fikir alma eğiliminde. Peki bu fikirler ne derece doğru ve güvenilir?
Şikayetler de artmaya başladı
Yapay zeka hayatımızın her alanına girmiş durumda. Çiftçiler ekip biçecekleri tarlayla ilgili kafalarına takılanları artık yapay zekaya sormaya başladı. Finans alanında yatırımcıların çoğu, “ Altın mı almalıyım, fon mu?, paramı mevduatta mı tutmalıyım borsaya mı girmeliyim?” sorularına verilen cevaplarla karar almaktalar.
Hal bu durumda iken yapay zeka uygulamalarından şikayetler de artmış vaziyette.Çinli bir çiftçinin üretim yaparken yapay zekadan destek alması ve devamında yanlış gübreleme yapmasıyla onlarca dönüm tarlasının kuruması son dönemin ilginç örnekleri arasında yer alıyor. Hastaların doktora gitmeden yapay zekaya danışarak ilaç kullanmaya başlamaları karşısında tıp uzmanları uyarılarda bulunuyor. Aynı durum eğitim sürecinde öğrencilerin kendi zekalarını kullanmak yerine kolaya kaçarak farklı yapay zeka uygulamalarıyla ödevlerini yapmaları eğitimcileri ileriye dönük olarak endişelendiriyor.
400 milyon kişinin iş tanımı değişecek
Hukukta, sağlıkta, tarımda, sanayide, eğitimde ve finans alanında yapay zekanın devreye girmesi elbette pozitif yönde bir gelişme. Asıl sorun rasyonel ölçüde bunun kullanılıp kullanılmadığı noktasında düğümleniyor. Yapay Zekanın önümüzdeki yıllarda verimliliği artırıp iş gereksinimlerini şekillendirerek global sektörlerin ve ekonominin görünüşünü değiştirmesi bekleniyor. 2030 yılına kadar 400 ile 800 milyon arası işin değişmesi, 400 milyona yakın kişinin ise iş kategorilerini değiştirmesi gerekliliği ortaya çıkabilecek.
Yeni iş kolları gelişecek ama…
Bununla birlikte, yapılan çalışmaların iş gücü tasarrufu sağlaması ve istihdama yaklaşık yüzde 10 oranında katkı sağlaması bekleniyor. Alt dallarının farklı şirketlerde çeşitli seviyelerde kullanılması sonucunda 2030 yılına kadar dünya ekonomisine yüzde 16 gibi çok büyük bir oranda katkı yapması öngörülmekte. Yapay zeka teknolojileri, tekrarlayan rutin işleri otomatikleştirerek işgücü piyasasında köklü bir dönüşüme yol açıyor. Tam bir kitlesel işsizlik dalgası yerine, özellikle bilgi işçileri, yeni mezunlar ve rutin görevler yürüten pozisyonlar için işe giriş eşikleri yükselmekte, buna karşın insan odaklı yeni roller doğacağı yönünde fikirler mevcut.Yapay zeka yeni iş tanımlarını ortaya çıkarırken Ekonomik Bakış’a değerlendirmede bulunan teknoloji uzmanları bazı mesleklerin bundan olumsuz etkileneceğine vurgu yaptılar.
En çok bu meslekleri etkileyecek
Montaj hattı çalışanları yapay zekadan etkilenen meslekler arasında. Otomasyon ve robotiğin artan karmaşıklığı, üretim süreçlerini dönüştürerek montaj hatlarındaki manuel işgücüne olan talebi azaltıyor.
Düzeltmenler açısından da dunum aynı. Gelişmiş yazım denetimi ve dil bilgisi denetimi yazılımları, geleneksel düzeltmenlere olan ihtiyacı önemli ölçüde azalttı.
Film ve televizyon editörleri: Benzer şekilde, film ve televizyon editörleri, düzenleme sürecinde yer alan tekrarlayan ve zaman alıcı görevlerin çoğunu otomatikleştirebilen AI destekli düzenleme araçlarının yükselişine tanık oluyor.
Taksi şoförleri: Yolculuk paylaşım uygulamalarının yükselişi ve otonom araçların gelişimi taksi sektörünü altüst ediyor.
Avukat yardımcısı: Araştırma yaparak, belge taslağı hazırlayarak ve dava dosyalarını yöneterek avukatlara destek olmada önemli bir rol oynayan yardımcılar, yapay zeka destekli yasal araştırma araçları ve belge otomasyon yazılımlarından gelen artan rekabetle karşı karşıya.
Radyologlar ve patologlar: Tıbbi durumları teşhis etmek için görüntü analizindeki uzmanlıklarına güvenen radyologlar ve patologlar, AI destekli görüntü analizi araçlarıyla artan bir rekabetle yüz yüze.
Web geliştiricileri: web siteleri oluşturmak için olmazsa olmaz olan web geliştiricileri artık yapay zeka destekli web sitesi oluşturucuları ve kod üreticileriyle sert bir rekabete maruz kalıyor.
Perakende kasiyerleri:Otomatik ödeme noktaları ve mobil ödeme teknolojileri, insan kasiyerlere olan ihtiyacı azaltıyor.
Banka gişe görevlileri: İnternet bankacılığı, ATM’ler ve mobil bankacılık uygulamaları, geleneksel banka gişe görevlilerinin gerekliliğini azaltmakta.
Seyahat acenteleri: Çevrimiçi rezervasyon platformları ve yapay zeka destekli seyahat asistanları seyahat sektörünü sarsıyor.
Bilgiye ulaşmak gerçekten “ekonomik” mi?
Uzmanların dikkat çektiği asıl sorun yapay zekanın hata yapması kadar hatasını ikna edici biçimde anlatıyor olması. Uzmanlar asıl tehlikenin buradan başladığı kanaatinde. Ekonomik Bakış’a değerlendirmede bulunan bilişim uzmanları şu değerlendirmeyi yapıyor: “ Yapay zeka ekonomi özelinde baktığımızda bilgiye hızlı ulaşmayı sağlıyor. Analist görüşlerinden ziyade yapay zekaya kulak veriliyor. En büyük risk yanlış bilgi aktarımı. Yapay zeka destekli alınan kararların sorgulanması gerekiyor. Son kararı yapay zekaya bırakmak ciddi hatalara neden olabiliyor.
İşgücü piyasalarına etkisi ve aşırı bağımlılık
İşgücü piyasasında otomasyona bağlı olarak geniş çaplı iş kayıplarının yaşanması beklenirken istihdam dengesizlikleri ile de karşılaşabilme riski bulunuyor. Teknolojiye sahip büyük şirketlerin karlılığı artarken vasıfsız ya da geleneksel beceri gerektiren iş kollarının zayıflaması kaçınılmaz. Finansal piyasalarda otomatik algoritmaların hatalı kararları ani ekonomik dalgalanmalara da yol açabiliyor.
Bilişimciler de kişisel verilerin izinsiz toplanılıp kullanılmasıyla birlikte gerçeğinden ayırt edilmeyen sahte ses ve görüntülerle dolandırıcılığın artmasından endişeli. Sosyal ve bilişsel etkiler açısından ise teknolojiye aşırı bağımlılık yüzyüze iletişimi sınırlarken araştırma- geliştirme becerilerinde zayıflığa kapı aralıyor. Zeka üretiminin kısılmasıyla insan fıtratına ters bir döneme kapı aralandığı kanaatinde olanlar da var.
İşçi verimliliği sağlayacak mı?
Yapay zekaya büyük yatırımlar yapılıyor ancak ne gibi sonuçlar doğuracağı konusunda çok az netlik var.Yapay zekâyla ilgili en önemli endişelerinden biri, bunun işçilerin verimliliğini artırmaya yardımcı olan “makine kullanışlılığı” şeklinde mi olacağı, yoksa insan işlerini ortadan kaldırmak amacıyla genel zekayı taklit etmeyi mi hedefleyeceği meselesi. Yapay zekayı otomatikleştirme için çok fazla kullanıyoruz ancak çalışanlara uzmanlık ve bilgi sağlamak için yeterince kullanmıyoruz. Bugün yapay zeka ortalama verimliliği artırabilir, ancak aynı zamanda birçok işçinin yerini alırken, istihdamda kalanların iş kalitesini de düşürebilir.
Teknoloji şirketlerinin tekelleşmesine kapı aralayabilir
Bugün Çin ve ABD’nin başını çektiği yapay zeka şirketlerinin hedefleri arasında kullanıcıları kendi yazılım sistemlerine bağlamak bulunuyor. Kullanıcı alışkanlıklarından yeni bir tüketim toplumu oluşturma güdüsü hakim. İşletmelere verimlilik vadederken abonelik satılıyor. Rutin işler insansızlaştırılarak emek yoğun meslekler budanıyor. Akıllı telefon ve bilgisayar pazarında tekel konuma erişmek için yeni uygulamalar devreye sokuluyor. Yapay zekanın arkasında da bir güç mücadelesi olduğu bir gerçek.
Ekonomik savaştan teknoloji savaşına
Yapay zeka tek bir merkezden yönetilen gizli bir “küresel proje” olmamakla birlikte ülkelerin ve teknoloji devlerinin dünyadaki yeni ekonomik düzeni kontrol etmek için yarıştığı açık bir küresel güç savaşı niteliğinde. Nvidia, Microsoft, Alphabet (Google) ve Amazon’la birlikte Meta (Facebook) bu alanda en önemli aktörler. Altyapı sağlayıcı olarak bu şirketler ön planda yer alıyor. Laboratuvar ve girişim sürecinde Silikon Vadisi destekli OpenAL, Anthropic, xAI mühendislikle konumlarını pekiştirmiş durumda. ABD-Çin ekonomik savaşı bu alana kaymış durumda. Fransa ve Körfez ülkeleri de yapay zeka alanında etki alanlarını güçlendirmeyi planlamaktalar.
Kamu destekli hassas süreç
Yapay zeka farklı alanlarda insan hayatını kolaylaştırdığı, yeni ufuklar açtığı, rutin işlerde büyük başarılar gösterdiği, uzman sistemler ile etkileyici görevlerini yerine getirdiği, görüntü ve ses işlemede inanılmaz işler yaptığı bir gerçek ve etkileyici sonuçlarından sadece bir kaçı. Diğer taraftan eğitim bu bağlamda oldukça özel bir alan ve bu alana yapay zekayı sorgusuz ve kontrolsüz bir şekilde dahil etmek ya da etmeye çalışmak beraberinde oldukça büyük riskleri getirebilir. Üstelik bu risklerin bazıları sadece uzun vadede görülebilecek konumda. Özellikle savunmasız grupların hükümet desteğine ihtiyacı var. Hükümetlerin ekonomi ve eğitim gibi hassas grubu desteklemek için tüm toplumdaki ilgililerle çok paydaşlı işbirliği yapması gerekecek. Öncelikle eğitim ve öğretim programlarının kurulması önemli.
