Avrupa ülkeleri bir taraftan ekonomik eşitsizliğe çözüm bulmak, istihdamı artırmak ve piyasaları rahatlatmak için mali kararlar almak adına yoğun bir gayret gösterirken bir taraftan da, düşük yoğunluklu da olsa, Ukrayna-Rusya arasında yıllardır devam eden sıcak çatışmaların stratejik finansal yansımalarını elimine etmek, Ortadoğu’da sürmekte olan ABD ve İsrail’in Ortadoğu’da estirdiği terörün etkilerini en aza indirmenin gayretinde. Bu sıcak çatışmalar Avrupa Bölgesi’nin hem siyasi hem de ekonomik yönden geriye gidişine yol açarken Avrupa’nın farklı ülkelerinde geçen haftalarda patlak veren ekonomik/sosyal kaynaklı isyanlar da ülkelerdeki krizlere tuz biber oldu.
Bölgesel gelişmeler ekonomileri etkiliyor
Hürmüz Boğazı’nın kapatılması, İsrail’in bölgede başlattığı saldırıların tam olarak kesilememiş olması, ABD Başkanı Donald Trump’ın verdiği sözlerin arkasında durmayıp, aksine, bölgede ekonomik şartları zorlayarak istikrarsız kararlara imza atması siyasi olduğu kadar ekonomik konjonktürü de baltalamış durumda. Bölgesel gelişmeler gerek doğalgaz gerekse petrol fiyatlarının artışına neden olmaya devam ediyor. Enerji kaynaklarında temin sorunu ile birlikte lojistikte yaşanan sıkıntılar enerji fiyatlarında maliyetin artmasına neden oluyor. Enerjide yaşanan sorunlar, enerjiye bağımlı Avrupa ülkelerini de zora sokmuş durumda. Enerji girdi maliyetinin artışı üretimi zora sokarken ürün bazında fiyat artışları da ortaya çıkmış durumda.
İşsizlik ve enflasyon önemli sorun
Almanya, İngiltere, İtalya, Fransa, Portekiz ve Benelüks ülkelerinde hükümetler işsizliği dizginlemek için mali desteklere devam ederken ortaya çıkan enerji arz ve maliyet krizi mali desteklerin yeniden gözden geçirilmesine neden oldu. Bölgede Ukrayna ile Rusya arasında düşük yoğunluklu süren çatışmalar gıda ve enerji temininde sıkıntılara yol açıyor. Buna İran’ın bölgede uyguladığı Hürmüz boğazı kısıtları da eklendiğinde enerji tedarikinde ciddi daralmalara kapı araladı. Pek çok Avrupa ülkesi halkın elini rahatlatmak için bir nevi kış yardımı adı altında enerji mali desteğine yönelik yasalar çıkarmak durumunda kaldı. Hal böyle iken biriken sorunlar Avrupa ülkelerinde yeni çatışmalara kapı araladı.
Gıda fiyatları ile birlikte sosyal bütünlük de sarsıldı
Özellikle gıda fiyatlarında artış enflasyonu körüklerken hükümetlerin sosyal politikaları halkı huzursuz ediyor. Almanya’nın ardından Belçika’da ulaşım kanallarında yaşanan grevler sosyal dokuyu tahrip etti. Avrupalı tüketiciler tezgahlarda yüzde 10’lara ulaşan gıda fiyatlarına tepkili. Özellikle yoksul kesimlerin zorunlu ihtiyaçlarını teminde zorluk yaşaması sosyal patlamaların önünü açtı. Orta gelir grubu da yoksul gelir grubunun seviyesine düştüğünü dile getirirken kamu yönetiminin buna çözüm bulması için siyasi baskılar da sürüyor. Çiftçilerin üretim maliyetlerinin yükselmesi Fransa başta olmak üzere bölge ülkelerinde sık karşılaşılan tablolardan. Üreticiler kadar tüketiciler de bir an evvel fiyat istikrarının sağlanması talibini dile getiriyor.
Avrupa ülkeleri krizin eşiğinde
Fransa’daki ekonomik ve sosyal eşitsizliği gerekçe gösteren göçmenler başta olmak üzere sokağa fırlayan banliyo isyancılarına liselerdeki müfredatı ve sistemi reddeden gençler de eklenince ülkede büyük bir kaos ortaya çıktı. İspanya ve Portekiz’de sosyal tabakaların kira fiyatlarını baz alarak hükümete yönelik başlattığı protestolar da günden güne artıyor. Enerji fiyatlarının yüksek olması, akaryakıt fiyatlarına yapılan zamlar ve gıda ürünlerinde yaşanan fiyat artışları İtalya ve Yunanistan’da da halkın tepkilerine neden oluyor. Ekonomik ve sosyal açıdan hükümet tarafından mağdur edildiklerini düşünen Makedon halkı da sokak eylemlerine girişmiş durumda.
Piyasaları da vurdu
Almanya, Fransa, İspanya ve Portekiz’de baş gösteren kriz aynı zamanda bu ülkelerin borsalarını da vuruyor. Fransa’da son yılların en ciddi siyasi huzursuzluğuna sahne olan protestoların ardından Almanya’da DAX endeksi kayıplar yaşamaya devam ediyor. Fransa’da CAC 40 endeksi yüzde ikilik kayıp yaşadı. Baskı altında kalan avro, dolar karşısında yüzde 0,15 değer kaybetti. Fransa’da 2027 cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde siyasi belirsizliği artıran olaylar, Fransız devlet tahvilleri üzerinde önemli bir baskı oluşturarak tahvil faizlerinin yeniden yükselmesine neden oldu. Seçimlerin yapılacağı İspanya’daki siyasi durum da genel belirsizliğe katkıda bulundu. İspanya’da IBEX 35 endeksi yüzde 1,8’lik azalışla 18.978 puana geriledi. Avrupa genelinde savunma sektörü ve banka hisseleri en çok kaybedenler arasında yer aldı.
Vadeli dalgalanmalar ve riskler artıyor
Avrupa’da kısa vadeli piyasa dalgalanmalarına yol açacak net siyasi riskler bulunuyor. Aynı zamanda, orta ve uzun vadeli gelişmeler için protestoların ötesinde daha da önemli olabilecek diğer faktörler mevcut., Fransa’da devam eden geniş çaplı protestoları yerel hisse senetleri üzerinde baskı oluşturmaya devam ediyor. Bunun tahvil piyasasına da sıçrayabileceğini öngörülüyor. Bu durum avro/dolar paritesinin yükseliş potansiyelini sınırlayabilecek yapıya sahip. Avrupa’da Fransa başta olmak üzere, İspanya, İtalya, Portekiz ve Arnavutluk’a yayılan protestolar finans piyasalarını da sarstı. Borsalarda kayıplar yüzde 2’yi buldu, Fransa’nın 10 yıllık tahvil faizi yüzde 4.86’ya dayandı.
Siyasi belirsizlik ve riskler
Fransa’da eğitim sistemine ve hayat pahalılığına tepki olarak başlayan gösteriler, İspanya ve Portekiz’de konut krizine, İtalya’da alım gücü kaybına, Arnavutluk’ta ise yolsuzluk ve işsizlik karşıtı protestolara dönüştü. Sokaklardaki gerilim 19 Ekim Pazartesi günü finans piyasalarına da yansıdı. Protestoların ekonomik etkisinin en sert hissedildiği ülke Fransa oldu. Ülkede yaşanan olaylarda 2 bin 400’den fazla kişinin gözaltına alınması, yatırımcıların siyasi istikrara ilişkin endişelerini artırdı. İspanya’da protestoların merkezinde giderek ağırlaşan konut krizi bulunuyor. Kirasına yüzde 230 zam yapılan 87 yaşındaki bir kadının evinden çıkarılmasıyla büyüyen tepkiler, konut piyasasındaki yatırım fonlarının rolünü yeniden tartışmaya açtı. Madrid Borsası’nın IBEX endeksi yüzde 1.34 değer kaybetti. Piyasalardaki baskıda konut protestolarının yanı sıra 29 Kasım’da yapılması planlanan erken seçim öncesindeki siyasi belirsizlik de etkili oldu.
Sokaklarda duru vahim
İtalya’da hayat pahalılığına karşı Milano’da düzenlenen gösteriler de şiddet olaylarına dönüştü. Polisle protestocular arasında çatışmalar yaşanırken, gösterilerin ardından İtalya’nın FTSE MIB endeksi düşüşler yaşadı. İtalya açısından temel risk, sosyal harcama taleplerinin kamu maliyesi üzerindeki baskıyı artırması. Yüksek kamu borcu nedeniyle yatırımcıların yakından izlediği ülkede, protestoların yayılması halinde siyasi risk priminin ve finansman maliyetlerinin yükselmesi ihtimali bulunuyor.
Avronun tahtı sallantıda
Avrupa’da doğal gaz fiyatları dört yılın en yüksek seviyesine çıkarken, yatırımcılar ABD dolarının seyrini etkileyen faktörleri yeniden değerlendiriyor. Fransa’daki siyasi gerilimin avro bölgesinin geneline yayılması halinde avro üzerindeki baskının arkası söz konusu.İran’daki çatışmaların mart ayında başlamasından bu yana yükselen petrol fiyatları, enerji ithalatına bağımlı avro ve yen gibi para birimlerini baskılarken doları destekledi. Brent petrolün varil fiyatı beş ayın zirvesinden gerilemesine rağmen 100 doların üzerinde işlem gördü. Avrupa doğal gaz fiyatları ise megavatsaat başına 89,13 euroya çıkarak dört yılın en yüksek seviyesini gördü.
Avrupa’nın kurtuluş çetelesi var mı?
Avrupa ülkelerinin ekonomik ve siyasi krizden çıkması için köklü reformlara ihtiyaç duyuluyor. Bir taraftan alternatif enerji koridoru arayışları sürdürülürken Avrupa,Rusya’ya karşı nasıl korunacak, Çin’le rekabet ederken ekonomik gücün korunması nasıl sağlanacak? Amerika’ya bağımlılık azaltılırken NATO’nun güvencesi önemli bir koruma kalkanı sağlanabilecek mi? Gibi sorular da yanıt bekliyor.Elektrik şebekeleri, iletişim altyapısı, limanlar, demiryolları, finans sistemleri ve kamuoyunu hedef alan dezenformasyon da güvenlik tartışmasının içinde yer alıyor. Bugün Avrupa için farklı gelecek düşünülebilir. İlkinde siyasi kurumlar toplumsal taleplere cevap verir, ekonomik reformlar uygulanır ve savunma kapasitesi güçlendirilir. İkincisinde ekonomik sıkışma devam eder, aşırı siyasi hareketler güç kazanır ve Avrupa ülkeleri ortak karar almakta daha fazla zorlanır. Üçüncü ve en tehlikeli ihtimalde ise dış güvenlik krizleriyle iç siyasi istikrarsızlık aynı anda derinleşir. Bu senaryoların hiçbiri kaçınılmaz değil. Ancak sonuncusu Avrupa’nın en fazla dikkat etmesi gereken ihtimal.
Finansın üzerindeki baskılar
Avrupa genelindeki protestolar, ortak para birimi euro üzerinde de baskı oluşturdu. Piyasalardaki satış baskısının arkasında yalnızca sokak gösterileri değil, Avrupa’nın karşı karşıya olduğu jeopolitik ve ekonomik riskler de bulunuyor. Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy’nin, ABD Başkanı Donald Trump’ı Kiev’i Rusya’ya teslim olmaya zorlamakla suçlaması, Avrupa piyasalarında jeopolitik endişeleri artırdı.ABD’nin Moskova’ya yönelik yaklaşımının ardından Ukrayna’nın Rus enerji altyapısına insansız hava araçlarıyla saldırılarını yoğunlaştırması, petrol fiyatlarında yeni bir yükseliş yaşanabileceği korkusunu güçlendirdi. Avrupa ekonomisi, zaten yüksek enerji maliyetleri nedeniyle büyüme ve enflasyon baskısıyla karşı karşıya r. Enerji fiyatlarında yeni bir artış, hem şirketlerin üretim maliyetlerini yükseltebilir hem de hanehalklarının satın alma gücünü daha fazla aşındırabilir. Bu durum, Avrupa Merkez Bankası’nın para politikası açısından da yeni bir ikilem ortaya koyabilir.
Avro gelecek vadediyor mu?
Avro, küresel bir rezerv para birimi olarak uzun vadede varlığını ve gücünü koruma potansiyeline sahip olsa da, yakın ve orta vadede ciddi yapısal ve ekonomik sınamalarla karşı karşıya. Türk lirası karşısında enflasyon ve kur dinamikleri nedeniyle nominal olarak yükseliş eğilimini sürdürse de, küresel ölçekte (özellikle ABD doları karşısında) güçlü bir değer kazancı trendine girmesi uzmanlar tarafından uzak bir ihtimal olarak değerlendiriliyor. Yakın vadenin riskleri ise ortada. Avrupa Merkez Bankası (ECB), bölgedeki ekonomik yavaşlama ve tırmanan borç riskleri nedeniyle sıkı para politikası adımlarını esnetmek veya faiz artış beklentilerini aşağı yönlü revize etmek zorunda kalmakta. ABD ile Avrupa arasındaki faiz farkının açık kalması, paranın dolara kaymasına neden olarak avro üzerinde satış baskısı oluşturuyor.
